خار پاشنه یکی از اصطلاحاتی است که بسیاری از افراد هنگام تجربه درد زیر پاشنه پا با آن رو به رو می شوند. این درد ممکن است هنگام برداشتن اولین قدم های صبحگاهی شدیدتر باشد یا پس از ایستادن و راه رفتن طولانی دوباره افزایش پیدا کند. با این حال، هر درد پاشنهای به معنی وجود خار پاشنه نیست و حتی وجود خار استخوانی در عکس رادیولوژی نیز همیشه علت اصلی درد محسوب نمیشود.
در بسیاری از افراد، درد پاشنه با تحریک و آسیب فاشیای کف پا ارتباط دارد؛ بافت محکمی که از پاشنه تا جلوی پا امتداد پیدا میکند و در حمایت از قوس کف پا نقش دارد. خوشبختانه بیشتر موارد درد مرتبط با فاشیای کف پا و خار پاشنه با درمانهای غیرجراحی، اصلاح فعالیت و انجام تمرینهای مناسب بهبود پیدا میکنند.
خار پاشنه چیست؟
خار پاشنه یا Heel Spur به یک برجستگی استخوانی در استخوان پاشنه گفته میشود. این برجستگی میتواند در محل اتصال فاشیای کف پا به استخوان پاشنه ایجاد شود و معمولاً در اثر فشار و کشش طولانیمدت بر این ناحیه شکل میگیرد.
نکته مهم این است که خود خار پاشنه همیشه دردناک نیست. طبق اطلاعات آکادمی جراحان ارتوپدی آمریکا، بسیاری از افرادی که در عکس رادیولوژی خار پاشنه دارند، هیچ درد پاشنهای تجربه نمیکنند. در بعضی موارد، مشکل اصلی التهاب یا آسیب فاشیای کف پا است و خار استخوانی بیشتر نتیجه فشار مزمن محسوب میشود تا علت مستقیم درد.
ارتباط خار پاشنه با فاشیای کف پا چیست؟
فاشیای کف پا یک نوار محکم بافتی است که از استخوان پاشنه به سمت انگشتان پا امتداد دارد و به حفظ قوس پا و تحمل نیرو هنگام ایستادن، راه رفتن و دویدن کمک میکند. فشار بیش از حد میتواند باعث ایجاد آسیبهای کوچک در این بافت و بروز درد در قسمت زیرین پاشنه شود.
اگر این فشار برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، ممکن است در محل اتصال فاشیا به استخوان پاشنه تغییرات استخوانی و خار پاشنه ایجاد شود. به همین دلیل، در بسیاری از بیماران درمان روی کاهش فشار و بهبود عملکرد فاشیای کف پا متمرکز است، نه صرفاً از بین بردن خار استخوانی.
علائم خار پاشنه چیست؟
علامتی که بیشتر افراد را به پزشک میکشاند، درد زیر پاشنه پا است. البته این درد در بسیاری از موارد بیشتر با فاشیای کف پا ارتباط دارد تا خود خار استخوانی.
علائم شایع میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- درد در قسمت زیر یا نزدیک پاشنه پا
- درد شدیدتر هنگام برداشتن اولین قدمها پس از بیدار شدن از خواب
- درد بعد از نشستن یا استراحت طولانی
- کاهش نسبی درد پس از چند دقیقه راه رفتن
- افزایش درد پس از ایستادن، پیادهروی یا فعالیت طولانی
- حساس شدن کف پا هنگام کشیدن انگشتان به سمت بالا
- درد پس از ورزش یا فعالیت بدنی شدید
الگوی درد صبحگاهی و درد بعد از استراحت یکی از ویژگیهای رایج مشکلات فاشیای کف پا است.
علت خار پاشنه چیست؟
خار پاشنه معمولاً در نتیجه فشار و کشش مداوم در محل اتصال بافتهای کف پا به استخوان پاشنه ایجاد میشود. البته همیشه نمیتوان یک علت مشخص برای شروع مشکل پیدا کرد.
فعالیت بدنی بیش از حد
افزایش ناگهانی مقدار پیادهروی، دویدن یا ورزش میتواند فشار بیشتری به فاشیای کف پا وارد کند. دویدن، پریدن و ورزشهای پرفشار بهخصوص روی سطوح سخت از عوامل مستعدکننده هستند.
ایستادن طولانیمدت
افرادی که به دلیل شغل خود ساعتهای زیادی روی پا هستند، بهویژه روی سطوح سخت، ممکن است بیشتر دچار درد پاشنه و مشکلات فاشیای کف پا شوند.
اضافه وزن
وزن بیشتر میتواند نیروی واردشده بر کف پا و پاشنه را افزایش دهد. اضافه وزن یکی از عوامل شناختهشدهای است که احتمال بروز مشکلات فاشیای کف پا را بیشتر میکند.
کفش نامناسب
کفشهای فرسوده یا کفشهایی که ضربهگیری و حمایت کافی از قوس پا ندارند میتوانند فشار بیشتری به پاشنه وارد کنند. استفاده طولانیمدت از کفش نامناسب نیز ممکن است درد را تشدید کند.
سفت بودن عضلات ساق پا
کوتاهی و سفتی عضلات ساق میتواند حرکت مچ پا را محدود کرده و کشش واردشده بر فاشیای کف پا را افزایش دهد. به همین دلیل کشش عضلات ساق یکی از بخشهای مهم درمان است.
فرم قوس کف پا
صاف بودن کف پا یا داشتن قوس زیاد از جمله عوامل آناتومیکی هستند که میتوانند احتمال بروز مشکلات مرتبط با فاشیای کف پا را افزایش دهند.
آیا هر درد پاشنهای خار پاشنه است؟
خیر. درد پاشنه دلایل مختلفی دارد و تشخیص علت آن اهمیت زیادی دارد.
از جمله مشکلاتی که ممکن است با درد ناشی از خار پاشنه یا فاشیای کف پا اشتباه گرفته شوند میتوان به التهاب تاندون آشیل، بورسیت، شکستگی استرسی استخوان پاشنه، گیر افتادن عصب و آسیب پد چربی کف پاشنه اشاره کرد.
به همین دلیل اگر درد شدید، غیرمعمول یا طولانیمدت باشد، بهتر است صرفاً بر اساس محل درد آن را «خار پاشنه» تلقی نکنید.
خار پاشنه چگونه تشخیص داده میشود؟
پزشک ابتدا درباره محل و زمان بروز درد، فعالیتهای روزانه، نوع کفش، مدت علائم و سابقه بیماریهای فرد سؤال میکند. سپس کف پا و پاشنه را بررسی میکند و ممکن است میزان انعطاف مچ، نقطه حساس پاشنه و نحوه راه رفتن را ارزیابی کند.
آیا برای تشخیص خار پاشنه عکس لازم است؟
خار استخوانی در تصویربرداری با اشعه ایکس قابل مشاهده است. با این حال، عکسبرداری همیشه برای تشخیص درد ناشی از فاشیای کف پا ضروری نیست. پزشک ممکن است برای رد کردن مشکلات دیگری مانند شکستگی یا آرتروز، تصویربرداری درخواست کند.
MRI و سونوگرافی نیز معمولاً به صورت روتین لازم نیستند و بیشتر زمانی مورد استفاده قرار میگیرند که علت دیگری برای درد مطرح باشد یا علائم با درمان معمول بهبود پیدا نکنند.
درمان خار پاشنه چگونه است؟
درمان در بیشتر موارد با روشهای ساده و غیرجراحی آغاز میشود. بر اساس اطلاعات AAOS، بیش از ۹۰ درصد افراد مبتلا به فاشیای کف پا طی حدود ۱۰ ماه پس از شروع درمانهای ساده و محافظهکارانه بهبود پیدا میکنند.
1. کاهش فعالیتهای تشدیدکننده درد
اولین قدم این است که فعالیتهایی را که درد را افزایش میدهند موقتاً کاهش دهید. دویدن یا ورزش پرفشار روی سطح سخت میتواند برای مدتی با فعالیتهایی مانند شنا یا دوچرخه ثابت جایگزین شود.
استراحت مطلق معمولاً هدف درمان نیست؛ بلکه باید مقدار فشار واردشده به پاشنه مدیریت شود.
2. استفاده از یخ
قرار دادن یخ پیچیدهشده در حوله روی ناحیه دردناک میتواند به کاهش درد کمک کند. NHS توصیه میکند یخ تا حدود ۲۰ دقیقه روی محل درد قرار داده شود و مستقیماً با پوست تماس نداشته باشد.
یکی دیگر از روشها، غلتاندن کف پا روی بطری آب سرد است. AAOS این روش را نیز به عنوان یکی از اقدامات کمککننده برای کاهش علائم مطرح میکند.
3. پوشیدن کفش مناسب
کفش مناسب برای خار پاشنه بهتر است دارای کفی نسبتاً نرم، پاشنه با ضربهگیری مناسب و حمایت کافی از قوس کف پا باشد. کفشهای بسیار فرسوده، کفشهای بدون حمایت کافی و راه رفتن طولانی با پای برهنه روی سطوح سخت ممکن است علائم را تشدید کنند.
4. استفاده از کفی یا پد پاشنه
کفی طبی، کفی آماده یا پد نرم پاشنه میتواند فشار واردشده به کف پا را کاهش دهد. انتخاب نوع کفی بهتر است بر اساس شکل پا و علت درد انجام شود، بهخصوص اگر علائم طولانیمدت باشد.
5. انجام حرکات کششی
تمرینهای کششی یکی از مهمترین بخشهای درمان درد فاشیای کف پا هستند. تمرکز اصلی معمولاً روی کشش عضلات ساق و خود فاشیای کف پا است.
ورزش برای خار پاشنه
کشش عضلات ساق کنار دیوار
روبهروی دیوار بایستید و دستها را روی دیوار قرار دهید. پای دردناک را عقب ببرید و پاشنه آن را روی زمین نگه دارید. زانوی پای جلو را کمی خم کنید و بدن را آرام به سمت دیوار ببرید تا در پشت ساق پای عقب کشش احساس شود.
حرکت را بدون جهش و بهآرامی انجام دهید. AAOS کشش عضلات ساق را یکی از روشهای مؤثر برای کاهش فشار بر فاشیای کف پا معرفی میکند.
کشش فاشیای کف پا
در حالت نشسته، پای دردناک را روی پای دیگر قرار دهید. انگشتان پا را بهآرامی به سمت ساق بکشید تا در کف پا احساس کشش ایجاد شود.
انجام این حرکت پیش از برداشتن اولین قدمهای صبحگاهی میتواند برای افرادی که درد صبحگاهی دارند مفید باشد.
غلتاندن کف پا روی بطری سرد
یک بطری آب سرد را زیر کف پا قرار دهید و پا را بهآرامی از ناحیه پاشنه تا قسمت جلویی کف پا روی آن حرکت دهید. این روش میتواند همزمان نوعی ماساژ ملایم و سرمای موضعی ایجاد کند.
اگر هنگام انجام هر تمرین درد شدید یا غیرعادی ایجاد شد، تمرین را متوقف کنید و برای بررسی علت درد با پزشک یا فیزیوتراپیست مشورت کنید.
دارو برای خار پاشنه
داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی مانند ایبوپروفن یا ناپروکسن ممکن است در برخی افراد برای کاهش درد و التهاب استفاده شوند، اما مصرف آنها برای همه مناسب نیست. بیماریهای گوارشی، کلیوی، قلبی، مصرف بعضی داروها و شرایط دیگر میتوانند بر ایمنی این داروها تأثیر بگذارند. AAOS توصیه میکند مصرف طولانیمدت داروهای ضدالتهاب بدون مشورت پزشک انجام نشود.
بنابراین برای انتخاب مسکن مناسب، بهخصوص در صورت داشتن بیماری زمینهای، بهتر است با پزشک یا داروساز مشورت شود.
فیزیوتراپی خار پاشنه
اگر درمانهای ساده کافی نباشند، فیزیوتراپی میتواند کمککننده باشد. برنامه فیزیوتراپی ممکن است شامل تمرینهای کششی عضلات ساق و فاشیای کف پا، اصلاح الگوی حرکت و برنامه تمرینی متناسب با شرایط بیمار باشد.
هدف اصلی این درمان کاهش فشار روی بافت آسیبدیده و بازگرداندن تدریجی فرد به فعالیت طبیعی است.
آیا تزریق برای خار پاشنه مؤثر است؟
در مواردی که درد پس از چند ماه درمان محافظهکارانه ادامه پیدا کند، پزشک ممکن است برخی درمانهای تکمیلی را بررسی کند.
تزریق کورتون میتواند در بعضی بیماران درد و التهاب را کاهش دهد، اما تزریق مکرر یا نامناسب ممکن است باعث تضعیف فاشیای کف پا و افزایش خطر پارگی آن شود. به همین دلیل این روش باید با تشخیص پزشک انجام شود.
در برخی مراکز از روشهایی مانند PRP نیز استفاده میشود، اما میزان اثربخشی آن در همه بیماران یکسان نیست و هنوز برای تعیین جایگاه دقیق آن به مطالعات بیشتری نیاز است.
شاک ویو برای خار پاشنه چیست؟
در درمان ESWT یا شاکویو، امواج انرژی به ناحیه آسیبدیده منتقل میشوند تا فرایند ترمیم بافت تحریک شود.
این روش غیرجراحی است و گاهی در موارد مزمن که به درمانهای معمول پاسخ ندادهاند استفاده میشود. با این حال AAOS اشاره میکند که نتایج مطالعات درباره میزان اثربخشی آن یکسان نیست و شاکویو برای همه بیماران ضروری یا مؤثر نیست.
آیا خار پاشنه نیاز به جراحی دارد؟
در بیشتر افراد خیر.
جراحی معمولاً تنها زمانی مطرح میشود که درد شدید و مداوم باشد و بیمار پس از مدت طولانی به درمانهای غیرجراحی پاسخ مناسبی نداده باشد. AAOS جراحی را عمدتاً برای بیمارانی در نظر میگیرد که پس از حدود ۱۲ ماه درمان محافظهکارانه مناسب همچنان علائم قابل توجه دارند.
حتی در جراحی نیز برداشتن خار استخوانی همیشه ضروری نیست، زیرا خود خار پاشنه در بسیاری از موارد علت اصلی درد محسوب نمیشود.
خار پاشنه چقدر طول میکشد خوب شود؟
بهبود درد پاشنه معمولاً تدریجی است و ممکن است چند هفته تا چند ماه زمان ببرد. در موارد مزمن، درمان میتواند طولانیتر شود.
AAOS گزارش میکند که بیش از ۹۰ درصد مبتلایان به فاشیای کف پا با درمانهای غیرجراحی طی حدود ۱۰ ماه بهبود پیدا میکنند. بنابراین انتظار درمان فوری یا از بین رفتن درد تنها پس از چند روز معمولاً واقعبینانه نیست.
تداوم تمرینهای کششی، استفاده از کفش مناسب و کنترل فعالیتهای پرفشار نقش مهمی در روند درمان دارند.
برای خار پاشنه چه کفشی مناسب است؟
کفشی که برای درد پاشنه استفاده میشود بهتر است ویژگیهای زیر را داشته باشد:
- پاشنه و کفی با قابلیت جذب ضربه
- حمایت مناسب از قوس کف پا
- اندازه مناسب و فضای کافی برای پا
- کفی سالم و غیرفرسوده
- ثبات کافی هنگام راه رفتن
NHS همچنین توصیه میکند افراد مبتلا به درد فاشیای کف پا از کفشهای بسیار پاشنهبلند، کفشهای تنگ و نوکتیز و دمپاییهای بدون حمایت مناسب اجتناب کنند.
چه کارهایی خار پاشنه را بدتر میکند؟
برخی رفتارها ممکن است فشار روی پاشنه را بیشتر کنند؛ از جمله افزایش ناگهانی حجم ورزش، ایستادن طولانی، دویدن مکرر روی سطوح سخت، پوشیدن کفشهای فرسوده و راه رفتن با پای برهنه روی سطوح سخت.
ادامه فعالیت شدید با وجود درد نیز ممکن است روند بهبود را طولانی کند.
چه زمانی برای درد پاشنه به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر درد پاشنه شدید است، فعالیتهای روزمره را مختل کرده، مرتب عود میکند یا در حال بدتر شدن است، بهتر است توسط پزشک بررسی شود.
NHS مراجعه پزشکی را همچنین در شرایط زیر توصیه میکند:
- درد پس از حدود دو هفته مراقبت خانگی بهتر نشده باشد.
- گزگز یا کاهش حس در پا وجود داشته باشد.
- فرد مبتلا به دیابت باشد و دچار درد پا شود.
- درد به اندازهای شدید باشد که فعالیت طبیعی را مختل کند.
درد ناگهانی و شدید همراه با تورم، صدای تق یا پارگی و مشکل در راه رفتن میتواند با آسیبهایی مانند پارگی تاندون آشیل یا شکستگی مرتبط باشد و نیازمند ارزیابی پزشکی سریعتر است.
آیا خار پاشنه کاملاً درمان میشود؟
در بسیاری از افراد علائم با درمان محافظهکارانه تا حد زیادی یا بهطور کامل کنترل میشوند. برای از بین رفتن درد نیز لزوماً نیازی نیست خار استخوانی از پاشنه خارج شود.
در واقع ممکن است خار استخوانی در عکس باقی بماند، اما فرد دیگر درد قابل توجهی نداشته باشد؛ زیرا هدف درمان بیشتر کاهش فشار و بهبود مشکل بافتهای اطراف پاشنه است.
راههای پیشگیری از درد پاشنه
هیچ روش تضمینی برای جلوگیری از همه موارد خار پاشنه وجود ندارد، اما کاهش فشار اضافی روی پا میتواند احتمال بروز یا عود علائم را کمتر کند.
اقدامات مفید شامل افزایش تدریجی فعالیت ورزشی، پوشیدن کفش مناسب، تعویض کفشهای ورزشی فرسوده، انجام حرکات کششی ساق و کف پا و کنترل وزن در صورت اضافه وزن است. این اقدامات با عوامل خطر شناختهشده برای فاشیای کف پا همخوانی دارند.
نتیجهگیری
خار پاشنه یک برجستگی استخوانی در ناحیه پاشنه است، اما برخلاف تصور رایج، همیشه علت اصلی درد محسوب نمیشود. در بسیاری از افراد، مشکل اصلی به فاشیای کف پا و فشار مداوم واردشده به این بافت مربوط است.
استراحت نسبی، کاهش فعالیتهای پرفشار، استفاده از یخ، کفش مناسب، کفی یا پد پاشنه و انجام منظم تمرینهای کششی از مهمترین اقدامات اولیه برای درمان درد پاشنه هستند. بیشتر بیماران بدون نیاز به جراحی بهبود پیدا میکنند، اما روند درمان ممکن است چند ماه زمان ببرد.
اگر درد شدید است، فعالیت روزانه را مختل میکند، همراه با بیحسی یا گزگز است یا با مراقبتهای اولیه بهتر نمیشود، تشخیص دقیق توسط پزشک اهمیت دارد؛ زیرا هر درد پاشنهای به معنی خار پاشنه نیست.
توجه: این مطلب با هدف افزایش آگاهی عمومی تهیه شده است و جایگزین معاینه، تشخیص یا درمان توسط پزشک نیست.
