شاک ویو تراپی یکی از روش های غیرجراحی است که در سال های اخیر برای درمان برخی مشکلات عضلانی، تاندونی و دردهای مزمن اسکلتی عضلانی مورد توجه قرار گرفته است.
در این روش، امواج مکانیکی از طریق یک دستگاه مخصوص به ناحیه آسیبدیده منتقل میشوند. برخلاف تصور بعضی افراد، شاک ویو به معنی وارد کردن شوک الکتریکی به بدن نیست. این روش بیشتر برای بیمارانی مطرح میشود که مشکلاتی مانند درد مزمن پاشنه، التهاب یا آسیب تاندون آشیل و بعضی تاندینوپاتیها دارند و درمانهای اولیه مانند استراحت نسبی، ورزشدرمانی و فیزیوتراپی نتیجه کافی ایجاد نکردهاند. البته شاک ویو برای همه افراد و همه انواع درد مناسب نیست و میزان اثربخشی آن نیز به نوع بیماری، محل آسیب و پروتکل درمان بستگی دارد.
شاک ویو چیست؟
شاک ویو یا Shockwave Therapy که در پزشکی معمولاً با نام Extracorporeal Shockwave Therapy یا ESWT شناخته میشود، روشی غیرتهاجمی است که در آن امواج مکانیکی با انرژی مشخص از خارج بدن به بافت موردنظر منتقل میشوند.
واژه Extracorporeal به معنای «خارج از بدن» است؛ بنابراین در این روش نیازی به برش جراحی یا ورود ابزار جراحی به بدن وجود ندارد. امواج شاک ویو نیز جریان برق نیستند، بلکه امواج مکانیکی یا صوتی با ویژگیهای خاص هستند.
در پزشکی از فناوری امواج شوک سالهاست استفاده میشود. یکی از کاربردهای شناختهشده آن شکستن سنگهای کلیه است، اما دستگاهها و پروتکلهای شاک ویو مورد استفاده در درمان مشکلات اسکلتیعضلانی با روش سنگشکنی یکسان نیستند.
شاک ویو چگونه عمل میکند؟
مکانیسم دقیق اثر شاک ویو هنوز بهطور کامل مشخص نشده است. تحقیقات نشان میدهند که وارد شدن امواج مکانیکی به بافت میتواند پاسخهای زیستی مختلفی ایجاد کند و احتمالاً بر فرایند ترمیم بافت، گردش خون موضعی و حساسیت عصبی تأثیر بگذارد.
به زبان ساده، هدف از شاک ویو این است که با ایجاد یک تحریک کنترلشده در بافت، فرایندهای طبیعی ترمیم بدن فعال یا تقویت شوند.
برخی مکانیسمهای احتمالی عبارتاند از:
- تحریک پاسخ ترمیمی در بافت
- تغییر در حساسیت گیرندههای درد
- افزایش برخی فرایندهای مرتبط با خونرسانی موضعی
- تحریک بازسازی بافتهای آسیبدیده
- تأثیر بر رسوبات کلسیمی در برخی مشکلات تاندونی
با این حال، نباید شاک ویو را به عنوان روشی دانست که در همه بیماران باعث «بازسازی قطعی» بافت میشود. میزان پاسخ افراد متفاوت است.
شاک ویو برای چه بیماریهایی استفاده میشود؟
بیشترین کاربرد شاک ویو در مشکلات مزمن اسکلتیعضلانی و بهخصوص برخی تاندینوپاتیها است.
شاک ویو برای خار پاشنه و درد پاشنه
یکی از شناختهشدهترین کاربردهای شاک ویو، درمان درد مزمن پاشنه و فاشیای کف پا است.
در بسیاری از افرادی که اصطلاحاً گفته میشود «خار پاشنه» دارند، بخش مهمی از درد به فاشیای کف پا مربوط است. شاک ویو در برخی بیمارانی که درمانهای اولیه نتیجه کافی ندادهاند، میتواند به عنوان یکی از گزینههای درمانی مطرح شود.
با این حال NICE اعلام کرده است که نگرانی مهمی از نظر ایمنی این روش برای فاشیای کف پا گزارش نشده، اما شواهد اثربخشی آن در مطالعات مختلف یکسان نبوده است. بنابراین انتخاب بیمار مناسب اهمیت زیادی دارد.
شاک ویو برای تاندون آشیل
تاندینوپاتی آشیل یکی دیگر از مشکلاتی است که ممکن است با شاک ویو درمان شود.
در بعضی مراکز، شاک ویو زمانی مطرح میشود که درد آشیل چند ماه ادامه داشته و روشهایی مانند اصلاح فعالیت، فیزیوتراپی و تمرینات توانبخشی نتیجه مطلوبی ایجاد نکرده باشند.
بررسیهای علمی نشان دادهاند که شاک ویو ممکن است برای برخی انواع تاندینوپاتی آشیل مفید باشد، اما میزان اثربخشی به محل آسیب و ترکیب آن با برنامه تمرینی بستگی دارد.
شاک ویو برای تنیس البو
تنیس البو یا تاندینوپاتی بخش خارجی آرنج نیز یکی دیگر از مواردی است که شاک ویو برای آن استفاده میشود.
نتایج تحقیقات درباره میزان تأثیر این روش در تنیس البو کاملاً یکسان نیست و ممکن است بعضی افراد پاسخ مناسبی بگیرند و بعضی دیگر تغییر قابلتوجهی احساس نکنند. به همین دلیل شاک ویو معمولاً بخشی از یک برنامه درمانی کامل است، نه تنها درمان مورد استفاده.
شاک ویو برای شانه
در بعضی مشکلات تاندونهای شانه، بهویژه تاندینوپاتی کلسیفیه روتاتور کاف که همراه با رسوب کلسیم است، شاک ویو مورد استفاده قرار میگیرد.
مطالعات نشان دادهاند که این روش در بعضی بیماران میتواند در کاهش درد و بهبود عملکرد مؤثر باشد، هرچند میزان اثربخشی به نوع ضایعه و وجود یا نبود رسوبات کلسیمی بستگی دارد.
سایر کاربردهای شاک ویو
بسته به تشخیص پزشک یا متخصص فیزیوتراپی، شاک ویو ممکن است برای مشکلات دیگری نیز بررسی شود، از جمله:
- تاندینوپاتی کشکک زانو
- برخی دردهای اطراف لگن
- بعضی مشکلات تاندونی همسترینگ
- دردهای مزمن تاندونها
- برخی آسیبهای مرتبط با فعالیت ورزشی
اما شواهد علمی درباره همه این موارد به یک اندازه قوی نیستند و نباید کاربرد شاک ویو برای یک بیماری را به بیماری دیگری تعمیم داد.
تفاوت شاک ویو فوکوس و رادیال چیست؟
بهطور کلی دستگاههای مورد استفاده برای درمانهای اسکلتیعضلانی میتوانند امواج Focused یا Radial ایجاد کنند.
شاک ویو فوکوس یا متمرکز
در شاک ویو متمرکز، انرژی در یک نقطه مشخصتر از بافت متمرکز میشود و امکان تأثیر در عمق بیشتری وجود دارد.
شاک ویو رادیال
در شاک ویو رادیال، انرژی معمولاً در سطح گستردهتری پخش شده و اثر آن بیشتر در بافتهای سطحیتر متمرکز است.
در حال حاضر نمیتوان گفت یکی از این دو روش برای تمام مشکلات اسکلتیعضلانی بهتر است. یک مرور علمی منتشرشده در سال ۲۰۲۶ نیز برتری واضح و قطعی یکی را بر دیگری برای درد و عملکرد در تاندینوپاتیها تأیید نکرده است.
انتخاب نوع دستگاه باید براساس نوع آسیب، عمق بافت و نظر درمانگر انجام شود.
شاک ویو چگونه انجام میشود؟
در بیشتر موارد درمان بهصورت سرپایی انجام میشود.
ابتدا متخصص محل اصلی درد یا آسیب را مشخص میکند. سپس مقدار کمی ژل روی پوست قرار داده میشود تا انتقال امواج بهتر انجام شود. بعد پروب دستگاه روی محل قرار گرفته و امواج با شدت و تعداد مشخص به بافت منتقل میشوند.
ممکن است بیمار هنگام درمان احساس ضربههای سریع یا ناراحتی خفیف تا متوسط داشته باشد.
اگر درد بیش از حد باشد، درمانگر میتواند شدت دستگاه را متناسب با تحمل بیمار تغییر دهد.
هر جلسه شاک ویو چقدر طول میکشد؟
مدت دقیق جلسه به دستگاه، بیماری و پروتکل درمانی بستگی دارد.
در بسیاری از مراکز، خود اعمال شاک ویو حدود چند دقیقه تا حدود ۱۰ دقیقه طول میکشد. برای مثال، برخی مراکز NHS جلساتی در حدود ۵ تا ۱۰ دقیقه گزارش کردهاند.
البته معاینه و ارزیابی قبل یا بعد از درمان میتواند مدت حضور بیمار در مرکز درمانی را بیشتر کند.
چند جلسه شاک ویو لازم است؟
تعداد جلسات برای همه بیماران یکسان نیست.
در برخی پروتکلها سه جلسه با فاصله حدود یک هفته انجام میشود، در حالی که در بعضی مراکز سه تا چهار جلسه با فاصله یک تا دو هفته پیشنهاد میشود.
تعداد جلسات به موارد زیر بستگی دارد:
- نوع بیماری
- مدت زمان شروع علائم
- شدت درد
- محل آسیب
- نوع دستگاه
- پاسخ بدن به درمان
- برنامه فیزیوتراپی همزمان
بنابراین تبلیغ عباراتی مانند «درمان قطعی در سه جلسه» از نظر پزشکی برای همه بیماران قابل تعمیم نیست.
آیا شاک ویو درد دارد؟
ممکن است شاک ویو هنگام انجام کمی دردناک یا ناراحتکننده باشد.
میزان درد به شدت امواج، محل آسیب و حساسیت فرد بستگی دارد. بسیاری از افراد درمان را تحمل میکنند و در صورت افزایش ناراحتی، درمانگر میتواند تنظیمات دستگاه را تغییر دهد.
گاهی نیز چند ساعت پس از جلسه احساس درد یا کوفتگی خفیف در محل ایجاد میشود.
بعد از شاک ویو چه اتفاقی میافتد؟
بیشتر افراد پس از پایان جلسه میتوانند فعالیتهای عادی روزمره خود را ادامه دهند.
با این حال ممکن است توصیه شود تا حدود ۴۸ ساعت از ورزش شدید، دویدن یا فعالیتهایی که فشار زیادی به ناحیه درمانشده وارد میکنند اجتناب شود.
در برخی افراد درد بلافاصله کاهش پیدا میکند، اما این موضوع به معنای ترمیم فوری بافت نیست.
اثر اصلی درمان در صورت پاسخ مناسب ممکن است طی هفتهها یا حتی ماههای بعد مشخص شود.
شاک ویو چه عوارضی دارد؟
شاک ویو در بسیاری از بیماران عارضه جدی ایجاد نمیکند، اما مانند هر درمان پزشکی میتواند با عوارض جانبی همراه باشد.
عوارض معمولاً موقتی هستند و ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- درد یا حساسیت در محل درمان
- قرمزی پوست
- تورم خفیف
- کبودی
- احساس گزگز
- تغییر موقت حس پوست
این علائم در بسیاری از افراد طی چند روز برطرف میشوند.
در موارد نادر، آسیب بافت نرم یا پارگی تاندون و فاشیا نیز گزارش شده است. بنابراین انجام درمان توسط فرد متخصص اهمیت زیادی دارد.
چه کسانی نباید شاک ویو انجام دهند؟
شاک ویو برای همه مناسب نیست. بعضی بیماریها یا شرایط میتوانند مانع انجام درمان شوند یا نیاز به ارزیابی دقیقتری داشته باشند.
از جمله مواردی که ممکن است شاک ویو در آنها ممنوع یا نیازمند احتیاط باشد عبارتاند از:
- بارداری یا اقدام برای بارداری
- اختلالات انعقادی
- مصرف برخی داروهای ضدانعقاد
- وجود عفونت در محل درمان
- وجود تومور یا سرطان در محل موردنظر
- شکستگی نزدیک محل درمان
- پارگی حاد تاندون یا فاشیا
- برخی بیماریهای قلبی ناپایدار
- وجود برخی دستگاههای الکترونیکی کاشتهشده در بدن
- کاهش شدید حس در محل درمان
- بعضی بیماریهای استخوانی خاص
پروتکلهای منع مصرف بین مراکز و دستگاههای مختلف میتواند تفاوت داشته باشد. برای مثال مراکز NHS فهرستهای مشخصی برای بیماران مصرفکننده داروهای ضدانعقاد، بیماران دارای اختلال انعقادی، بارداری و عفونت محل درمان منتشر کردهاند.
هیچ داروی ضدانعقاد، ضدپلاکت یا داروی تجویزی دیگری را برای انجام شاک ویو خودسرانه قطع نکنید. تصمیم درباره تغییر دارو باید توسط پزشک گرفته شود.
آیا شاک ویو واقعاً مؤثر است؟
پاسخ کوتاه این است: برای برخی بیماریها و برخی بیماران میتواند مؤثر باشد، اما برای همه مشکلات نتیجه یکسانی ندارد.
مطالعات سیستماتیک درباره تاندینوپاتیهای اندام فوقانی و تحتانی نشان دادهاند که ESWT در بعضی شرایط میتواند درد و عملکرد را بهبود دهد، اما قدرت شواهد بین بیماریهای مختلف متفاوت است.
برای مثال، شواهد نسبتاً امیدوارکنندهای درباره فاشیای کف پا وجود دارد، در حالی که درباره برخی تاندینوپاتیهای کشکک و آشیل نتایج مطالعات متناقضتر است.
به همین دلیل بهتر است شاک ویو به عنوان یک ابزار درمانی در کنار ورزشدرمانی، اصلاح فعالیت و توانبخشی در نظر گرفته شود، نه یک درمان معجزهآسا.
شاک ویو بهتر است یا فیزیوتراپی؟
این سؤال کمی گمراهکننده است، زیرا شاک ویو در بسیاری از موارد بخشی از برنامه فیزیوتراپی و توانبخشی است.
برای مثال، فردی که تاندینوپاتی آشیل دارد ممکن است علاوه بر شاک ویو به موارد زیر نیاز داشته باشد:
- تمرینات قدرتی
- اصلاح بار تمرینی
- حرکات کششی مناسب
- اصلاح کفش
- تمرینات تعادلی
- برنامه بازگشت تدریجی به فعالیت
شواهد نشان میدهند ترکیب شاک ویو با برنامه مناسب بارگذاری و تمرین تاندون در برخی شرایط میتواند نتایج بهتری ایجاد کند.
آیا شاک ویو خار پاشنه را از بین میبرد؟
هدف اصلی شاک ویو در افراد مبتلا به درد پاشنه، الزاماً «خرد کردن خار استخوانی» نیست.
بسیاری از افرادی که خار پاشنه دارند بدون علامت هستند و درد آنها بیشتر با فاشیای کف پا ارتباط دارد.
شاک ویو بیشتر با هدف تأثیر بر بافتهای دردناک و تحریک فرایند ترمیم انجام میشود. بنابراین کاهش درد لزوماً به معنای ناپدید شدن خار استخوانی در عکس نیست.
آیا نتیجه شاک ویو دائمی است؟
نمیتوان برای همه بیماران نتیجه دائمی تضمین کرد.
اگر عامل اصلی آسیب همچنان باقی بماند، احتمال بازگشت درد وجود دارد. برای مثال، ادامه فعالیت ورزشی بیش از ظرفیت تاندون یا بیتوجهی به برنامه توانبخشی ممکن است زمینه عود علائم را فراهم کند.
برای افزایش احتمال نتیجه بهتر، معمولاً باید شاک ویو همراه با اصلاح علت زمینهای انجام شود.
قبل از شاک ویو چه نکاتی را باید رعایت کنیم؟
پیش از شروع درمان، بهتر است تمام اطلاعات پزشکی خود را در اختیار پزشک یا فیزیوتراپیست قرار دهید.
بهخصوص درباره موارد زیر اطلاع دهید:
- بارداری
- بیماری قلبی
- دیابت و نوروپاتی
- مشکلات انعقادی
- سابقه پارگی تاندون
- جراحی اخیر
- تزریق کورتون در محل
- داروهای ضدانعقاد
- داروهای ضدپلاکت
- عفونت یا زخم پوستی
برخی مراکز درمانی توصیه میکنند مصرف داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی مانند ایبوپروفن در حوالی جلسات شاک ویو محدود شود، اما این توصیه باید متناسب با شرایط بیمار باشد.
داروی تجویزی خود را بدون دستور پزشک قطع نکنید.
بعد از شاک ویو چه مراقبتهایی لازم است؟
معمولاً مراقبت پیچیدهای نیاز نیست، اما توصیههای درمانگر باید جدی گرفته شوند.
ممکن است توصیه شود:
- تا ۴۸ ساعت ورزش سنگین انجام ندهید.
- از فعالیتی که درد واضح ایجاد میکند اجتناب کنید.
- برنامه تمرینی تجویزشده را ادامه دهید.
- فشار روی بافت را بهتدریج افزایش دهید.
- در صورت درد غیرعادی یا شدید با درمانگر تماس بگیرید.
اگر پس از درمان بهطور ناگهانی درد بسیار شدید، کاهش عملکرد عضو یا علائم غیرمعمول ایجاد شد، باید بررسی پزشکی انجام شود.
چه زمانی شاک ویو انتخاب مناسبی است؟
شاک ویو معمولاً اولین درمان برای هر درد عضلانی یا تاندونی نیست.
در بسیاری از پروتکلها زمانی مطرح میشود که فرد برای چند ماه علائم داشته و درمانهای محافظهکارانه مانند اصلاح فعالیت، تمریندرمانی یا فیزیوتراپی نتیجه کافی ایجاد نکرده باشند.
پیش از انجام شاک ویو باید ابتدا مشخص شود که علت واقعی درد چیست؛ زیرا برای مثال درد پاشنه میتواند دلایل مختلفی داشته باشد و همه آنها به شاک ویو پاسخ نمیدهند.
نتیجهگیری
شاک ویو یا ESWT یک روش غیرجراحی برای درمان برخی مشکلات مزمن اسکلتیعضلانی و تاندونی است. در این روش امواج مکانیکی از خارج بدن به ناحیه آسیبدیده منتقل میشوند و هدف آن کمک به کاهش درد و تحریک فرایندهای ترمیم بافت است.
این روش بیشتر برای مشکلاتی مانند فاشیای کف پا، بعضی انواع درد مزمن پاشنه، تاندینوپاتی آشیل و برخی مشکلات تاندونی مورد استفاده قرار میگیرد. با این حال میزان اثربخشی شاک ویو در بیماریهای مختلف یکسان نیست و نمیتوان نتیجه قطعی یا درمان کامل را برای همه افراد تضمین کرد.
انتخاب صحیح بیمار، تشخیص دقیق علت درد، تنظیم مناسب دستگاه و همراه کردن درمان با ورزش و فیزیوتراپی میتواند نقش مهمی در نتیجه داشته باشد.
اگر چند ماه است با درد عضلانی یا تاندونی درگیر هستید و درمانهای اولیه پاسخ کافی ندادهاند، پزشک یا فیزیوتراپیست میتواند پس از بررسی شرایط شما مشخص کند که آیا شاک ویو گزینه مناسبی است یا خیر.
توجه: این مقاله فقط با هدف افزایش آگاهی عمومی تهیه شده است و جایگزین معاینه، تشخیص یا درمان توسط پزشک یا متخصص فیزیوتراپی نیست.
