همه شکستگیها با گچ، آتل و استراحت درمان نمیشوند. گاهی قطعات استخوان آنقدر جابهجا یا ناپایدار هستند که بدون تثبیت مناسب، احتمال جوش خوردن در وضعیت نامناسب یا اختلال در عملکرد اندام افزایش پیدا میکند. در چنین شرایطی ممکن است جراح ارتوپد از فیکساسیون داخلی کمک بگیرد؛ روشی که در آن با استفاده از ابزارهایی مانند پیچ، پلاک یا میلههای مخصوص، قطعات شکسته استخوان در موقعیت مناسب نگه داشته میشوند تا فرصت ترمیم پیدا کنند.
این روش یکی از تکنیکهای رایج در جراحی شکستگیهاست، اما برای تمام بیماران و تمام انواع شکستگی مناسب نیست. نوع شکستگی، محل آسیب، وضعیت بافتهای اطراف و شرایط عمومی بیمار همگی در انتخاب روش درمان نقش دارند.
فیکساسیون داخلی چیست؟
فیکساسیون داخلی (Internal Fixation) به روشی گفته میشود که در آن وسایل مخصوص ارتوپدی در داخل بدن و روی سطح یا داخل استخوان قرار میگیرند تا قطعات شکسته را در وضعیت مناسب نگه دارند.
این وسایل میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- پلاکهای فلزی
- پیچهای ارتوپدی
- میله یا نیل داخل استخوانی
- پینها
- سیمهای مخصوص جراحی
هدف اصلی این ابزارها ایجاد ثبات در محل شکستگی است تا استخوان بتواند در راستای مناسب جوش بخورد. پلاکها معمولاً روی سطح استخوان قرار میگیرند و با پیچ ثابت میشوند، در حالی که میلههای داخل استخوانی در کانال مرکزی بعضی استخوانهای بلند مانند استخوان ران یا ساق قرار میگیرند.
تفاوت فیکساسیون داخلی با ORIF چیست؟
اصطلاح ORIF مخفف عبارت Open Reduction and Internal Fixation یا «جااندازی باز و فیکساسیون داخلی» است.
در این جراحی دو مرحله اصلی وجود دارد:
جااندازی شکستگی
ابتدا جراح قطعات جابهجا شده استخوان را به وضعیت آناتومیک مناسب برمیگرداند. به این مرحله Reduction یا جااندازی گفته میشود.
تثبیت داخلی
پس از اصلاح موقعیت استخوان، قطعات با پیچ، پلاک، میله یا سایر ابزارهای مناسب ثابت میشوند تا در هنگام ترمیم جابهجا نشوند.
بنابراین ORIF یکی از روشهای متداول انجام فیکساسیون داخلی است. در این روش جراح از طریق برش جراحی به استخوان دسترسی پیدا میکند، قطعات را تنظیم کرده و سپس آنها را تثبیت میکند.
چه زمانی فیکساسیون داخلی لازم میشود؟
هر شکستگی به جراحی نیاز ندارد. بسیاری از شکستگیهای ساده و پایدار را میتوان با گچ، آتل یا روشهای غیرجراحی درمان کرد.
فیکساسیون داخلی بیشتر زمانی مطرح میشود که شکستگی به اندازه کافی پایدار نباشد یا نتوان استخوان را تنها با روشهای غیرجراحی در وضعیت صحیح نگه داشت.
شکستگیهای جابهجا شده
اگر دو سر استخوان از وضعیت طبیعی خود فاصله گرفته باشند، ممکن است برای بازگرداندن راستای صحیح استخوان به جراحی نیاز باشد.
شکستگیهای ناپایدار
در برخی شکستگیها، حتی پس از جااندازی نیز قطعات استخوان تمایل دارند دوباره حرکت کنند. پیچ و پلاک یا سایر وسایل فیکساسیون میتوانند این قطعات را ثابت نگه دارند.
شکستگیهای مفصلی
هنگامی که شکستگی وارد سطح مفصل شده باشد، بازگرداندن دقیق سطح مفصلی اهمیت زیادی دارد. در برخی از این موارد، جراحی و فیکساسیون داخلی برای تنظیم بهتر قطعات استخوان انجام میشود. نمونه آن شکستگیهای خاص مچ، زانو، لگن و مچ پا هستند.
برخی شکستگیهای باز
در شکستگی باز، پوست نیز آسیب دیده و احتمال آلودگی و عفونت اهمیت ویژهای پیدا میکند. بسته به شدت آسیب بافت نرم، جراح ممکن است از فیکساسیون داخلی یا خارجی استفاده کند و زمان انجام تثبیت نیز بر اساس وضعیت زخم تعیین میشود.
جوش نخوردن استخوان
گاهی یک شکستگی پس از مدت مورد انتظار به اندازه کافی جوش نمیخورد که به آن Nonunion گفته میشود. در برخی از این بیماران، فیکساسیون داخلی مجدد و گاهی پیوند استخوان میتواند بخشی از درمان باشد.
انواع وسایل مورد استفاده در فیکساسیون داخلی
انتخاب نوع ایمپلنت به محل شکستگی، شکل آن، کیفیت استخوان و نظر جراح بستگی دارد.
پلاک و پیچ
پلاک مانند یک نگهدارنده محکم در کنار استخوان قرار میگیرد و با چند پیچ به استخوان متصل میشود.
این روش در شکستگیهای مختلف از جمله ساعد، مچ، ترقوه و بعضی شکستگیهای نزدیک مفاصل استفاده میشود.
پیچ ارتوپدی
در بعضی شکستگیها، تنها یک یا چند پیچ برای نگه داشتن قطعات استخوان کافی است. در موارد دیگر، پیچ همراه با پلاک یا میله استفاده میشود.
اندازه و طراحی پیچها نیز بر اساس نوع استخوان و شکستگی متفاوت است.
میله یا نیل داخل استخوانی
در این روش یک میله فلزی بلند در کانال مرکزی استخوان قرار میگیرد.
این روش بهویژه برای بسیاری از شکستگیهای استخوان ران و قسمت میانی استخوان ساق کاربرد دارد. پیچهایی که در دو انتهای میله قرار داده میشوند، به جلوگیری از کوتاه شدن یا چرخش قطعات استخوان کمک میکنند.
پین و سیم
در برخی شکستگیها، بهخصوص شکستگیهای کوچکتر یا شرایط خاص، ممکن است از پین یا سیمهای مخصوص برای ثابت نگه داشتن استخوان استفاده شود.
عمل فیکساسیون داخلی چگونه انجام میشود؟
جزئیات جراحی در هر بیمار متفاوت است، اما روند کلی معمولاً شامل چند مرحله است.
۱. بررسی شکستگی
قبل از جراحی، پزشک با معاینه و تصویربرداریهایی مانند رادیوگرافی و در بعضی موارد سیتیاسکن، شکل و میزان جابهجایی شکستگی را بررسی میکند.
۲. بیهوشی یا بیحسی
نوع بیهوشی بر اساس محل جراحی، وضعیت بیمار و نظر تیم بیهوشی انتخاب میشود.
۳. جااندازی استخوان
جراح قطعات شکستگی را در نزدیکترین حالت ممکن به وضعیت طبیعی استخوان قرار میدهد.
۴. قرار دادن وسایل تثبیتکننده
پس از تنظیم استخوان، پلاک، پیچ، میله یا وسیله مناسب در محل قرار میگیرد و استخوان در وضعیت صحیح تثبیت میشود.
۵. بررسی وضعیت استخوان
در بسیاری از جراحیهای ارتوپدی، موقعیت قطعات و ایمپلنتها حین عمل با تصویربرداری کنترل میشود.
۶. بستن محل جراحی
در پایان زخم بسته و پانسمان میشود. بسته به محل شکستگی ممکن است برای مدتی آتل یا وسیله حمایتی نیز استفاده شود.
مزایای فیکساسیون داخلی چیست؟
یکی از مهمترین مزایای این روش، ایجاد ثبات بیشتر در شکستگیهای ناپایدار است.
از دیگر مزایا میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- حفظ بهتر راستای استخوان
- کاهش احتمال جابهجایی مجدد بعضی شکستگیها
- کمک به بازسازی دقیقتر شکستگیهای مفصلی
- امکان شروع کنترلشده حرکت در برخی بیماران
- کاهش احتمال بدجوش خوردن بعضی شکستگیهای ناپایدار
- فراهم شدن شرایط مناسب برای ترمیم استخوان
با این حال، نتیجه درمان فقط به وجود پیچ و پلاک وابسته نیست. شدت آسیب اولیه، کیفیت استخوان، وضعیت بافت نرم، بیماریهای زمینهای و رعایت برنامه توانبخشی نیز اهمیت دارند.
فیکساسیون داخلی چه عوارضی دارد؟
فیکساسیون داخلی یک عمل جراحی است و مانند هر جراحی دیگری بدون خطر نیست. وجود عارضه قطعی نیست، اما بیمار باید پیش از عمل درباره آنها اطلاعات کافی داشته باشد.
مهمترین عوارض احتمالی عبارتاند از:
- عفونت محل جراحی
- خونریزی
- آسیب عصب یا عروق در موارد نادر
- تأخیر در جوش خوردن استخوان
- جوش نخوردن شکستگی
- جوش خوردن در وضعیت نامناسب
- تحریک پوست یا بافت توسط پیچ و پلاک
- شل شدن یا شکستن ایمپلنت
- محدودیت حرکتی و خشکی مفصل
- ایجاد لخته خون در برخی جراحیهای اندام تحتانی
- عوارض مرتبط با بیهوشی
نوع و احتمال عوارض در تمام شکستگیها یکسان نیست و به محل جراحی و شرایط بیمار وابسته است.
آیا پیچ و پلاک بعد از جوش خوردن باید خارج شود؟
یکی از پرسشهای رایج بیماران این است که آیا پس از جوش خوردن استخوان حتماً باید پیچ، پلاک یا میله خارج شود.
پاسخ در بسیاری از موارد خیر است.
بسیاری از وسایل فیکساسیون میتوانند پس از جوش خوردن استخوان در بدن باقی بمانند و نیازی به عمل مجدد برای خارج کردن آنها وجود ندارد.
اما در شرایط خاص ممکن است خارج کردن ایمپلنت مطرح شود، از جمله:
- درد یا تحریک مداوم بافت
- برجسته و آزاردهنده بودن ایمپلنت
- عفونت مرتبط با وسیله
- شل شدن یا مشکل مکانیکی
- بعضی انواع فیکساسیون نزدیک مفاصل
- تصمیم جراح بر اساس نوع شکستگی و شرایط بیمار
خارج کردن پیچ و پلاک نیز یک جراحی جداگانه است و نباید صرفاً به دلیل وجود فلز در بدن انجام شود. تصمیم نهایی باید توسط جراح ارتوپد گرفته شود.
تفاوت فیکساسیون داخلی و خارجی
در فیکساسیون داخلی بخش اصلی وسایل تثبیتکننده در داخل بدن قرار دارد.
اما در فیکساسیون خارجی پینها یا سیمهایی وارد استخوان شده و به یک قاب خارج از بدن متصل میشوند.
| فیکساسیون داخلی | فیکساسیون خارجی |
|---|---|
| ایمپلنت داخل بدن قرار میگیرد | بخشی از دستگاه خارج بدن است |
| پیچ، پلاک یا میله کاربرد زیادی دارد | پین و قاب خارجی استفاده میشود |
| برای بسیاری از شکستگیهای ناپایدار مناسب است | در برخی شکستگیهای باز و آسیب شدید بافت نرم کاربرد بیشتری دارد |
| معمولاً پس از جراحی زیر پوست باقی میماند | دستگاه در زمان مناسب خارج میشود |
اگر پوست و بافتهای نرم اطراف شکستگی آسیب شدیدی دیده باشند، گاهی فیکساسیون خارجی انتخاب مناسبتری است یا بهصورت موقت استفاده میشود.
دوره نقاهت بعد از فیکساسیون داخلی چقدر است؟
برای این سؤال نمیتوان یک عدد ثابت تعیین کرد.
زمان بازگشت به فعالیت به عوامل متعددی بستگی دارد، از جمله:
- محل شکستگی
- شدت و نوع شکستگی
- سن بیمار
- کیفیت استخوان
- وجود بیماریهای زمینهای
- وضعیت عضلات و بافت نرم
- نوع فیکساسیون
- سرعت جوش خوردن استخوان
- رعایت فیزیوتراپی و دستورات پزشک
بنابراین دو بیمار که هر دو جراحی پیچ و پلاک انجام دادهاند، ممکن است برنامه توانبخشی کاملاً متفاوتی داشته باشند. حتی شکستگیهای یک ناحیه نیز میتوانند دوره بهبود متفاوتی داشته باشند.
آیا بعد از عمل میتوان روی اندام وزن گذاشت؟
میزان تحمل وزن پس از فیکساسیون داخلی باید توسط جراح مشخص شود.
در بعضی شکستگیها حرکت یا وزنگذاری زودتر امکانپذیر است، اما در برخی دیگر باید تا ایجاد میزان مشخصی از جوش استخوان از وارد کردن فشار کامل جلوگیری کرد.
بنابراین حتی اگر درد بیمار کاهش یافته باشد، نباید بدون اجازه پزشک وزنگذاری یا فعالیت سنگین را افزایش دهد.
تصمیم پزشک معمولاً بر اساس نوع شکستگی، استحکام فیکساسیون و روند ترمیم در تصاویر رادیولوژی گرفته میشود.
مراقبتهای مهم بعد از جراحی فیکساسیون داخلی
رعایت مراقبتهای بعد از عمل در نتیجه درمان نقش مهمی دارد.
از زخم جراحی مراقبت کنید
پانسمان باید طبق توصیه پزشک نگهداری و تعویض شود. زخم را تا زمانی که پزشک اجازه نداده در آب فرو نبرید.
داروها را طبق دستور مصرف کنید
داروهای مسکن، آنتیبیوتیک یا داروهای پیشگیری از لخته در صورت تجویز باید دقیقاً مطابق دستور مصرف شوند.
فعالیت را خودسرانه افزایش ندهید
احساس بهتر شدن درد الزاماً به معنای کامل شدن جوش استخوان نیست.
فیزیوتراپی را جدی بگیرید
پس از بعضی شکستگیها، تمرینهای کنترلشده برای حفظ دامنه حرکت، قدرت عضلات و جلوگیری از خشکی مفصل ضروری هستند.
تغذیه مناسب داشته باشید
دریافت کافی پروتئین، کلسیم، ویتامین D و سایر مواد مغذی مورد نیاز بدن میتواند بخشی از شرایط مناسب برای سلامت استخوان باشد.
سیگار را کنار بگذارید
مصرف دخانیات میتواند روند ترمیم استخوان و زخم را مختل کند و در بیماران دچار شکستگی موضوع مهمی محسوب میشود.
چه علائمی بعد از فیکساسیون داخلی نیاز به بررسی سریع دارند؟
مقداری درد، تورم و کبودی پس از عمل میتواند طبیعی باشد، اما برخی تغییرات باید سریعتر بررسی شوند.
در صورت بروز موارد زیر با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرید:
- قرمزی یا تورم رو به افزایش اطراف زخم
- خروج چرک یا ترشح غیرعادی
- تب همراه با علائم عفونت زخم
- درد شدید یا رو به تشدید
- بیحسی یا ضعف جدید اندام
- سرد یا تغییررنگ پیدا کردن انگشتان
- باز شدن زخم جراحی
- خونریزی کنترلنشده
بروز تنگی نفس ناگهانی یا درد قفسه سینه پس از جراحی نیز نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.
فیکساسیون داخلی برای چه استخوانهایی استفاده میشود؟
این روش محدود به یک استخوان خاص نیست و بسته به نوع آسیب میتواند در قسمتهای مختلف بدن استفاده شود.
از جمله:
- استخوان ران
- استخوان ساق
- مچ پا
- استخوانهای ساعد
- مچ دست
- آرنج
- ترقوه
- استخوانهای لگن
- برخی شکستگیهای دست و پا
برای مثال، در بسیاری از شکستگیهای تنه استخوان ران از نیل داخل استخوانی استفاده میشود، در حالی که در شکستگیهای خاص نزدیک مفصل ممکن است پلاک و پیچ انتخاب مناسبتری باشند.
آیا بعد از فیکساسیون داخلی استخوان مثل قبل میشود؟
هدف درمان این است که استخوان در راستای مناسب جوش بخورد و عملکرد اندام تا حد امکان بازیابی شود، اما نتیجه نهایی به شدت آسیب اولیه وابسته است.
یک شکستگی ساده با آسیب محدود بافتی با یک شکستگی خردشده داخل مفصل قابل مقایسه نیست.
علاوه بر جوش خوردن استخوان، عواملی مانند وضعیت عضلات، رباطها، غضروف مفصلی، اعصاب و میزان خشکی مفصل نیز بر نتیجه نهایی تأثیر دارند.
به همین دلیل، تصویربرداری خوب پس از عمل تنها یکی از معیارهای موفقیت درمان است و بازگشت حرکت و عملکرد اندام نیز اهمیت زیادی دارد.
بیشتر بخوانید: انواع شکستگیها و روشهای درمان جراحی آنها
جمعبندی
فیکساسیون داخلی یکی از مهمترین روشهای جراحی برای درمان شکستگیهای جابهجا، ناپایدار یا پیچیده است. در این روش، قطعات استخوان با وسایلی مانند پیچ، پلاک یا میله در وضعیت مناسب ثابت میشوند تا شرایط لازم برای جوش خوردن استخوان فراهم شود.
با این حال، صرف انجام جراحی به معنای پایان درمان نیست. مراقبت از زخم، رعایت محدودیتهای حرکتی و وزنگذاری، پیگیری تصویربرداری و انجام فیزیوتراپی در زمان مناسب بخش مهمی از دوره بهبود محسوب میشوند.
همچنین همه شکستگیها به فیکساسیون داخلی نیاز ندارند و انتخاب بین گچ، فیکساسیون داخلی، فیکساسیون خارجی یا سایر روشها باید با توجه به نوع شکستگی و شرایط هر بیمار توسط متخصص ارتوپدی انجام شود.
نکته پزشکی: مطالب این مقاله برای افزایش آگاهی عمومی نوشته شده است و جایگزین معاینه، تصویربرداری و تصمیمگیری متخصص ارتوپدی درباره درمان یک شکستگی مشخص نیست.
