وقتی درد کمر یا گردن شروع میشود، بسیاری از افراد بلافاصله به دیسک فکر میکنند؛ در حالی که همیشه دیسک مقصر نیست. در بخش پشتی مهرهها مفاصل کوچکی به نام مفاصل فاست قرار دارند که نقش مهمی در حرکت، انعطافپذیری و ثبات ستون فقرات ایفا میکنند.
مفاصل فاست کجای ستون فقرات قرار دارند؟
مفاصل فاست (Facet Joints) که در پزشکی با نام مفاصل زایگاپوفیزیال نیز شناخته میشوند، مفاصل کوچکی در قسمت پشتی مهرههای ستون فقرات هستند. هر مهره دارای زوائد مفصلی است که با مهره مجاور ارتباط برقرار میکنند و در محل اتصال آنها مفصل فاست تشکیل میشود.
این مفاصل از نوع مفاصل سینوویال هستند؛ یعنی مانند بسیاری از مفاصل متحرک بدن دارای غضروف مفصلی، کپسول و مایع سینوویالاند. سطح غضروفی کمک میکند مهرههای مجاور با اصطکاک کمتری نسبت به یکدیگر حرکت کنند.
فاستها در نواحی مختلف ستون فقرات، از جمله گردن، قفسه سینه و کمر وجود دارند، اما شکل و جهت قرارگیری آنها در هر قسمت متفاوت است. همین تفاوتها به کنترل نوع حرکت هر بخش از ستون مهرهها کمک میکند.
مفاصل فاست چه وظیفهای دارند؟
ستون فقرات باید در عین استحکام، توانایی حرکت نیز داشته باشد. مفاصل فاست یکی از ساختارهایی هستند که به ایجاد این تعادل کمک میکنند.
وظایف اصلی آنها عبارتاند از:
- کمک به خم و صاف شدن ستون فقرات
- امکان انجام حرکات چرخشی کنترلشده
- حفظ راستای مناسب مهرهها
- محدود کردن حرکات بیش از حد
- کمک به پایداری ستون فقرات
- تحمل بخشی از نیروهای واردشده در بعضی وضعیتهای بدن
مفاصل فاست همراه با دیسکهای بینمهرهای و رباطها باعث میشوند مهرهها نسبت به یکدیگر حرکت کنند، بدون اینکه ثبات کلی ستون فقرات از بین برود.
مشکل مفاصل فاست چگونه ایجاد میشود؟
مانند زانو، لگن و سایر مفاصل بدن، غضروف مفاصل فاست نیز ممکن است به مرور زمان دچار تغییرات فرسایشی شود. با کاهش کیفیت غضروف، حرکت مفصل دیگر به روانی گذشته انجام نمیشود و ممکن است التهاب، درد و تغییرات استخوانی ایجاد شود.
یکی از مشکلات شناختهشده این ناحیه آرتروپاتی فاست یا Facet Arthropathy است که نوعی آرتروز در مفاصل کوچک ستون فقرات محسوب میشود.
افزایش سن و فرسایش مفصل
افزایش سن یکی از عوامل مهم ایجاد تغییرات دژنراتیو در ستون فقرات است. غضروف مفصل ممکن است به تدریج فرسوده شود و ساختار استخوانی اطراف مفصل نیز واکنش نشان دهد.
فشارهای تکراری روی ستون فقرات
حرکات و فعالیتهایی که بار مکانیکی زیادی به کمر وارد میکنند، بهویژه در صورت تکرار طولانیمدت، میتوانند فشار بیشتری بر ساختارهای ستون فقرات ایجاد کنند.
تغییرات دیسک بین مهرهای
دیسک و مفاصل فاست بهصورت یک مجموعه مکانیکی با یکدیگر کار میکنند. بنابراین تغییرات دژنراتیو دیسکها میتوانند نحوه توزیع فشار میان بخشهای مختلف مهره را تغییر دهند و فاستها را نیز تحت تأثیر قرار دهند.
بزرگ شدن مفصل فاست
در بعضی افراد، تغییرات فرسایشی باعث ضخیم یا بزرگ شدن مفصل میشود. این وضعیت Facet Hypertrophy یا هیپرتروفی فاست نام دارد. در مواردی که بزرگ شدن مفصل فضای اطراف ساختارهای عصبی را کاهش دهد، ممکن است مشکلات دیگری نیز ایجاد شود.
درد مفاصل فاست چه حسی دارد؟
درد ناشی از فاست در همه افراد یکسان نیست. محل درد نیز به این موضوع بستگی دارد که مفصل آسیبدیده در گردن، بخش میانی پشت یا کمر قرار داشته باشد.
در آرتروز مفصل فاست، درد معمولاً در نزدیکی ستون فقرات احساس میشود و میتواند با خشکی همراه باشد. همچنین برخی حرکات ممکن است درد را بیشتر کنند.
علائم فاست در ناحیه کمر
مشکلات مفاصل فاست کمری میتوانند با علائمی مانند موارد زیر همراه باشند:
- درد قسمت پایین کمر
- احساس خشکی کمر
- افزایش درد هنگام بعضی حرکات
- درد هنگام ایستادن یا قرار گرفتن طولانیمدت در یک وضعیت
- انتشار درد به باسن، لگن یا قسمت بالایی ران در برخی افراد
درد آرتروز فاست کمری میتواند از محل مفصل به نواحی اطراف مانند باسن، لگن یا ران ارجاع داده شود.
علائم فاست گردنی
اگر مفاصل فاست ناحیه گردن درگیر باشند، ممکن است فرد درد و خشکی گردن داشته باشد. درد در بعضی افراد به پشت سر، اطراف گوش یا شانه نیز احساس میشود.
مفاصل فاست گردنی در حرکات جلو و عقب بردن و چرخاندن گردن نقش دارند، به همین دلیل مشکل آنها میتواند برخی حرکات گردن را دردناک کند.
آیا درد فاست همان دیسک کمر است؟
خیر. درد مفاصل فاست و دیسک کمر دو مشکل متفاوت هستند، اگرچه علائم آنها ممکن است تا حدی مشابه باشد و حتی در برخی بیماران همزمان وجود داشته باشند.
دیسک بین دو جسم مهرهای قرار دارد و در جذب فشار و حرکت ستون فقرات نقش دارد. مفاصل فاست در قسمت پشتی مهرهها هستند و حرکت و پایداری بین مهرههای مجاور را هدایت میکنند.
بنابراین تنها بر اساس اینکه فرد «کمردرد» دارد نمیتوان تشخیص داد علت آن دیسک، مفصل فاست، عضلات یا ساختار دیگری است.
چه حرکاتی ممکن است درد فاست را بیشتر کنند؟
الگوی درد در افراد متفاوت است، اما درد مرتبط با مفاصل فاست ممکن است با بعضی حرکات ستون فقرات افزایش پیدا کند. درد آرتروز فاست نیز معمولاً تحت تأثیر برخی حرکات یا پس از دورهای از بیحرکتی و خواب بیشتر احساس میشود.
حرکاتی که در بعضی بیماران میتوانند ناراحتی را تشدید کنند عبارتاند از:
- خم شدن بدن به عقب
- چرخاندن کمر یا گردن
- ایستادن طولانی
- تغییر ناگهانی وضعیت بدن
- بعضی فعالیتهای تکراری ستون فقرات
وجود این علائم به تنهایی برای تشخیص «سندرم فاست» کافی نیست و مشکلات دیگر ستون فقرات نیز میتوانند الگوی مشابهی ایجاد کنند.
آرتروز مفاصل فاست چیست؟
آرتروز فاست زمانی ایجاد میشود که مفصل فاست دچار تغییرات فرسایشی شود. با آسیب تدریجی غضروف، فضای طبیعی مفصل و سطح استخوانها ممکن است تغییر کند و در نتیجه درد، خشکی یا محدودیت حرکتی ایجاد شود.
Facet Arthropathy یکی از انواع آرتروز ستون فقرات است و میتواند در ناحیه گردنی، سینهای یا کمری ایجاد شود.
شدت تغییرات دیدهشده در تصویربرداری نیز همیشه به معنی شدت مشابه علائم نیست. به همین دلیل پزشک معمولاً نتیجه تصویربرداری را همراه با شرح حال و معاینه بیمار تفسیر میکند.
سندرم مفصل فاست چیست؟
اصطلاح سندرم فاست معمولاً برای شرایطی به کار میرود که یک یا چند مفصل فاست به عنوان منبع احتمالی درد ستون فقرات مطرح باشند.
مشکل اینجاست که کمردرد و گردندرد علل متعددی دارند. دیسک، عضلات، رباطها، مفاصل فاست و ساختارهای عصبی همگی میتوانند در بروز درد نقش داشته باشند. به همین دلیل تشخیص علت درد فقط بر اساس محل آن همیشه امکانپذیر نیست.
مشکلات مفاصل فاست چگونه تشخیص داده میشوند؟
تشخیص معمولاً با گرفتن شرح حال دقیق و معاینه آغاز میشود. پزشک بررسی میکند درد در چه شرایطی شروع شده، چه حرکاتی آن را بیشتر یا کمتر میکنند و آیا علائم عصبی نیز وجود دارند یا خیر.
در صورت نیاز ممکن است از روشهای تصویربرداری نیز برای بررسی ستون فقرات استفاده شود. با این حال، وجود تغییرات فاست در تصاویر الزاماً ثابت نمیکند که تمام درد بیمار از همان مفصل ناشی میشود.
در برخی شرایط، متخصصان درد از روشهای تشخیصی اختصاصیتر برای ارزیابی منبع درد استفاده میکنند. انتخاب این روشها باید بر اساس شرایط هر بیمار انجام شود.
درمان مشکلات مفاصل فاست چگونه است؟
درمان به شدت علائم، محل درگیری، علت زمینهای و شرایط کلی فرد بستگی دارد. همه افراد مبتلا به تغییرات فاست به درمانهای تهاجمی نیاز ندارند.
اصلاح فعالیتهای روزمره
در قدم اول ممکن است اصلاح فعالیتهایی که باعث تشدید درد میشوند مفید باشد. هدف این نیست که فرد برای مدت طولانی بیحرکت بماند، بلکه باید فشارهای نامناسب بر ستون فقرات کاهش پیدا کند.
فیزیوتراپی
تمرینهای هدفمند میتوانند برای برخی بیماران بخش مهمی از درمان باشند. برنامه فیزیوتراپی ممکن است با توجه به شرایط فرد روی مواردی مانند بهبود دامنه حرکت، تقویت عضلات حمایتکننده ستون فقرات و اصلاح الگوی حرکتی تمرکز کند.
دارو
در برخی بیماران پزشک ممکن است از داروهای مسکن یا ضدالتهاب برای کنترل علائم استفاده کند. نوع دارو باید با توجه به بیماریهای زمینهای، داروهای همزمان و شرایط فرد انتخاب شود و مصرف خودسرانه طولانیمدت داروهای ضدالتهاب مناسب نیست.
تزریقهای مفصل فاست
در بیمارانی که درد طولانیمدت دارند و درمانهای اولیه کافی نبودهاند، ممکن است پزشک روشهای مداخلهای را بررسی کند. انتخاب بیمار برای این روشها اهمیت زیادی دارد و تزریق برای همه افراد مبتلا به کمردرد مناسب نیست.
درمانهای پیشرفتهتر
در موارد منتخب و پس از بررسی تخصصی، روشهای مداخلهای کنترل درد میتوانند مطرح شوند. نوع درمان بر اساس محل و منبع احتمالی درد تعیین میشود و تصمیمگیری باید توسط پزشک متخصص انجام شود.
آیا مشکل فاست همیشه به جراحی نیاز دارد؟
خیر. وجود آرتروز یا تغییرات مفاصل فاست به تنهایی به معنی نیاز به جراحی نیست. بسیاری از مشکلات ستون فقرات ابتدا با درمانهای غیرجراحی مدیریت میشوند.
جراحی معمولاً زمانی مطرح میشود که علاوه بر درد، مشکلات ساختاری جدیتر مانند فشار قابل توجه بر ساختارهای عصبی یا سایر اختلالات ستون فقرات وجود داشته باشد و روشهای مناسب غیرجراحی نتیجه کافی ایجاد نکرده باشند.
چگونه فشار روی مفاصل فاست را کاهش دهیم؟
نمیتوان تمام تغییرات وابسته به سن ستون فقرات را متوقف کرد، اما برخی عادتها میتوانند به حفظ سلامت کلی کمر و گردن کمک کنند:
- حفظ فعالیت بدنی منظم متناسب با شرایط فرد
- تقویت عضلات مرکزی بدن
- رعایت وضعیت مناسب بدن هنگام نشستن و کار
- پرهیز از بلند کردن نادرست اجسام سنگین
- ایجاد تنوع در وضعیت بدن هنگام کار طولانی
- افزایش تدریجی شدت ورزش
- توجه به دردهای مداوم به جای ادامه دادن فعالیت سنگین
برنامه ورزشی برای فردی که کمردرد یا بیماری شناختهشده ستون فقرات دارد بهتر است متناسب با شرایط او طراحی شود.
چه زمانی درد کمر نیاز به بررسی سریع پزشکی دارد؟
بسیاری از دردهای مکانیکی کمر جدی نیستند، اما برخی علائم میتوانند نشاندهنده درگیری مهمتر ستون فقرات یا سیستم عصبی باشند.
اگر کمردرد یا گردندرد همراه با علائمی مانند ضعف پیشرونده اندامها، بیحسی قابل توجه، اختلال در کنترل ادرار یا مدفوع، درد شدید پس از ضربه یا علائم عصبی رو به بدتر شدن باشد، ارزیابی پزشکی نباید به تعویق بیفتد. مشکلات ستون فقرات میتوانند علل مختلفی داشته باشند و این علائم را نمیتوان بهطور خودکار به مفاصل فاست نسبت داد.
نتیجهگیری؛ همه کمردردها از دیسک نیستند
مفاصل فاست ساختارهای کوچک اما بسیار مهمی در پشت مهرههای ستون فقرات هستند. این مفاصل ضمن هدایت حرکات گردن و کمر، به حفظ پایداری مهرهها و جلوگیری از حرکت بیش از حد آنها کمک میکنند. فرسایش غضروف، آرتروز و بزرگ شدن مفصل فاست میتواند در برخی افراد با درد، خشکی و محدودیت حرکت همراه باشد.
با این حال، وجود کمردرد به معنی ابتلا به سندرم فاست نیست. دیسکها، عضلات، اعصاب و سایر بخشهای ستون فقرات نیز ممکن است منبع درد باشند. اگر درد مداوم، شدید یا همراه با علائم عصبی است، بهتر است علت آن بهصورت تخصصی بررسی شود تا درمان بر اساس منشأ واقعی مشکل انتخاب شود.
